Cengiz Aktar
1966′dan bu yana dünyadaki silah harcamalarını izleyen Stokholm Barış Enstitüsü SIPRI‘nin geçen ay yayımlanan verilerine göre Türkiye yine başa güreşiyor, silah alımında dünya onuncusu. 2008′de 16 milyar civarı harcama geçen yıl 19 milyar dolara çıkmış. Bu aralar şehvet ve iştahla konuştuğumuz konu ise ‘yeni ordu’! Biz Kuzey İrlanda’daki silah bırakmanın hikâyesini tercih ettik.
Kuzey İrlanda’da paramiliter silâhlar konusu, silah bırakmanın nasıl olacağı, daha ateşkes anlaşmaları konuşulurken gündemdeydi. İlk uluslararası rapor Ocak 1996 tarihli. Yani Kuzey İrlandalı Katolik ve Protestanlar arasında 10 Nisan 1998′de imzalanan ve barışın habercisi ‘Kutsal Cuma Anlaşması‘ndan iki yıl önce hazırlanmış. Rapordaki tavsiyelerin en canalıcısı kurulacak ‘Silahbırakma Komisyonu’nun İngiltere ve İrlanda’dan tamamen bağımsız olması gereğiydi. Bu ilke ertesi yıl her iki ülkede çıkarılan özel kanunlarla kabul edildi ve Komisyon 26 Ağustos 1997′de, barış anlaşmasından bir yıl önce kuruldu.
Kanadalı bir emekli general, Finlandiyalı muvazzaf bir subay ve ABD’li bir büyükelçiden oluşan komisyonun görev tanımı iki ülkeyle, o vakit daha sonlandırılmamış barış müzakerelerine katılan örgütlerle ve diğer ilgili gruplarla (kastedilen İRA ve tüm silahlı gruplar) irtibat halinde silah, mühimmat ve patlayıcıların teslim ve imhasını kolaylaştırmak amacıyla iki ülke hükümetine silah bırakmanın nasıl gerçekleşeceği konusunda teklifler getirmek, izleme ve kontrol mekanizmasını kurmak, silahların teslimi ve tahkimini gerçekleştirmek ve düzenli raporlama yapmak idi. Taraflar bu görev tanımını 1998 anlaşmasıyla kabul ettiler.
Silah bırakma ve siyasî süreç
Silah bırakma konusu ‘Kutsal Cuma Anlaşması‘nın tamamen uygulamaya konulması önünde büyük bir engel teşkil ediyordu. Protestan Ulster Birlikçileri 27 Kasım 1999’da tarihi bir adımla arabulucu George Mitchell’in (Kuzey İrlanda barış sürecinin mimarlarından, Lübnan asıllı ABD’li şu sıra ülkesinin Ortadoğu temsilcisi) barış planını kabul etti ve iktidar paylaşımı sinyali verdi. Ama süreç İrlanda Cumhuriyetçi Ordusu İRA’nın hiçbir silâhı hâlâ teslim etmemiş olmasıyla tıkandı. İRA bu aşamada silâhları teslim etmek zorunda olmadığında ısrar ederken Birlikçiler aldatıldıklarını düşünüyorlardı. Kriz büyüyerek 11 Şubat 2000’de Kuzey İrlanda Meclisi’nin askıya alınmasına yol açtı. Ana sorun Kuzey İrlanda’nın en büyük siyasi partisi Ulster Birlikçileri’nin lideri David Trimble’ın milisler silâhlarını teslim edinceye kadar İRA bağlantısı bilinen Sinn Fein ile birlikte hükümet etmeyi reddetmesiydi. Buna mukabil Sinn Fein silâhların silah bırakma konusunun barış anlaşmasının bir koşulu olmadığını öne sürerek İRA adına silah bırakma sözü veremeyeceğini kaydediyordu.
Düğüm, Mitchell’in süreci gözden geçirmesi esnasında her iki siyasi partinin silâh bırakma ve yetki paylaşımına ilişkin olumlu açıklamalarıyla çözüldü. Bu aşamada İRA yerel hükümet kurulmasının hemen akabinde silahlarının teslim veya imhası için yapılacak müzakerede bir aracı atayabileceklerini açıkladı. Nihayet Mayıs 2000’de İRA silâhları tamamen ve denetlenebilir şekilde terk ederek yeni bir sürece başlamaya hazır olduklarını açıkladı.
Avuçiçi kadar Kuzey İrlanda’da silah bırakma işi tam onüç yıl sürdü ve komisyon daha bu yılın Şubat ayında lağvedildi. Jane’s Intelligence‘ın verilerine göre 1000 tüfek, 3 ton Semtex patlayıcı, 30 ağır makinalı, 7 kullanılmamış yerden havaya roket, 7 alev makinası, 1200 düzenek, 20 RPG, 100 tabanca, 100 kadar el bombası teslim edilmiş. Silah bırakma gibi çetin, nazik ve teknik bir konuyu şıpın işi zanneden akıldanelere duyurulur.
